De brand van de kerk Onze Lieve Vrouw Geboorte – De Groede Herder
door Frans Witteman
Inleiding
Maandag 4 november 2019 zal voor vele inwoners van Hoogmade de geschiedenis ingaan als een catastrofale dag. Kort na het middaguur sloeg het noodlot toe. De parochiekerk ‘Onze Lieve Vrouw Geboorte – De Goede Herder’ stond in brand. De beelden van de brandende kerk werden in die vreselijke uren bij velen in hun geheugen gegrift. De brand van de parochiekerk kwam onverwachts, raakte inwoners diep in hun hart en stemde velen over ‘de hele wereld’ droef. In dit artikel een terugblik op deze gebeurtenis en op enkele aspecten van de vergelijkbare in 1929. 

De ontwikkeling van een droef-stemmend drama
Op die maandag 4 november 2019 was een schilder aan het werk aan de buitenkant van de kerk. Daarbij ontstond omstreeks even na het middaguur brand. Naar wordt gezegd was de waarschijnlijke oorzaak: de schilder die aan de westzijde bij de dakgoot verf probeerde te verwijderen met ‘vuur’: een föhn of een brander? Dat vuur zal het droge en stoffige houtwerk aan de binnenkant van de kerk in vlammen hebben gezet. Daarbij zal de stoflaag op de houten zolder hebben gewerkt zoals een lont van een vuurwerkrotje: het vuur zal snel zijn verspreid over de gehele zolder. Al snel kwam er rook uit het dak en brandde de achterkant van de kerk. Bij een zwakke wind uit het zuid-zuid-westen, 2 á 3 Beaufort, trokken de zwarte rookwolken via de pastorietuin, het Pieter van Hemerenplantsoen, het Hendrik Meijerplantsoen en de Graaf Willen Willem II laan richting Rijpwetering. De zwarte wolken van de kerkbrand waren in de wijde omtrek te zien.
De eerste melding van de brand kwam om 12.17 uur binnen bij de brandweer. Om 12.28 uur waren de eerste eenheden van de brandweer ter plaatse. Zij inspecteerden de binnenkant van de kerk en zetten een binnenaanval in. Een eerste opschaling vond plaats om 12.37 uur. De brandweerlieden constateerden al snel veel rookontwikkeling bij het houten plafond van de kerk. Het resultaat van enkele ontwikkelingen – brand in de kap van de kerk, niet (verder) kunnen blussen in de kerk, risico-inschatting van de mogelijke instorting van het plafond/dak - leidde tot het besluit om de binnenaanval om 12.50 uur te stoppen. Eén minuut later startte de ontruiming van de basisschool, en ook alle woningen en gebouwen in een straal van 75 meter. Om 13.44 uur werd de veiligheidszone vergroot tot een straal van 150 meter. Het brandende pand werd om 13.57 uur ‘opgegeven’.
De ontruiming betekende dat alle huizen aan beide zijden van de Kerkstraat, 49 t/m 61 resp. 24 t/m 48, moesten worden verlaten. Ook de bewoners van de woning boven de pastorie moesten vertrekken. Verder moesten de leerlingen van de basisschool Ter Does en de baby’s/peuters van Floreokids met hun verplaatsbare kinderbedjes het schoolgebouw verlaten. Ze werden of opgehaald door de ouders/verzorgers of ze vonden tijdelijk onderdak in Brasserie De Kromme Does. Ook de inwoners van alle appartementen aan de Schoollaan moesten hun huis uit. Politieagenten kwamen aan de deur om te helpen en te controleren of iedereen gehoor gaf aan de gelaste ontruiming. 
De opschaling van de hulpdiensten ging snel en professioneel: er waren aan beide kanten van de Kerkstraat veel brandweerlieden en -materiaal. Op Het Plein werd een container geplaatst waarin ‘het commandocentrum’ van de hulpdiensten werd ingericht. Er werden tafels en stoelen geplaatst onder de luifel van De Kom: een plek voor catering en even rust voor de ingezette hulptroepen. Naast de brandweer waren er vele politieagenten voor de afzettingen in de Kerkstraat resp. de Van Alcmaerlaan. Inwoners van De Kom en de Kerkstraat, de leraren van Ter Does en medewerkers van Floreokids werden goed verzorgd door het gastvrije team van De Kromme Does en vrijwilligers van het Rode Kruis. Die vrijwilligers waren via een app supersnel opgetrommeld in Katwijk aan de Rijn. 
Naast de zichtbare opschaling gebeurde er ook erg veel op de achtergrond: supersnel ging een complete crisiscommunicatie-organisatie van start. Met een NL-Alert, berichten naar betrokken hulpverleners, de communicatie met de buitenwereld, de media én de mede-organisatie van de bewonersavond. Wat een professionele aanpak. 
In de loop van de middag ging de deur naar de hel steeds verder open. De vlammen uit het dak aan de achterkant, de toenemende rookontwikkeling van het gehele dak en de val van het torentje aan de achterzijde van de kerk. Alles uitmondend in het volledig inzakken van het dak van de gehele kerk. En dan het zien van de toenemende hitte en rook in en om de torenspits. Als in een nooit eerder vertoonde film werd het wachten op de val van de spits. Zou die vallen, wanneer en zo ja, hoe zou die vallen? Het antwoord kwam om 15.45 uur: de torenspits viel over de westzijde van de kerk op het pad naar de begraafplaats. Een geluk bij een ongeluk: de nog brandende spits was in ieder geval ‘goed’ terecht gekomen. De schok die de val alom teweegbracht was er niet minder om.
Pastoor Jack Glas, leden van het pastoraal team, leden van het kerkbestuur, burgemeester Marina van der Velde-Menting, wethouder Floris Schoonderwoerd en vele inwoners waren als snel ter plekke. In spanning samen kijkend naar de brandende kerk, hopend, huilend en elkaar troostend om het verlies van de dorpskerk met die markante spits! In vertwijfeling met elkaar pratend en met elkaar geschokt zijn. Al snel werd bekend dat al dezelfde avond in de Kromme Does een dorpsbijeenkomst zou worden gehouden. 
De wereld over en ‘ramptoeristen’
De brandende kerk en de val van de torenspits waren binnen de kortste keren, binnen enkele minuten, wereldnieuws. Door het benutten van sociale media en de fysieke aanwezigheid van veel televisieploegen (o.a. NOS, RTL, Omroep West, Studio Kaag en Braassem, Nieuws & Co), journalisten en fotografen werd het rampnieuws ‘live’ wereldwijd gedeeld. Zo waren de beelden van de brand die middag te volgen op NPO Nieuws. Parochianen stuurden berichten en foto’s naar familie en vrienden via hun whatsapp-groepen. Inwoners werden geïnterviewd voor live radio- en telvisie-uitzendingen. De beelden en de berichten leidden tot vele meelevende reacties uit de hele wereld. Buitenlandse televisiestations openden hun avond-journaals met beelden van de kerkbrand in Hoogmade. De verwoesting van de ‘Notre-Dame’ van Hoogmade riep meteen herinneringen op aan de uitslaande brand van de ‘Notre-Dame’ in Parijs op 15 april 2019. 
Er kwamen ook vele mensen uit de hele omgeving kijken. Die nieuwsgierigheid, die belangstelling was niet vreemd. Immers, een brandende kerk gebeurt niet dagelijks. En die interesse is ook niet nieuw, 90 jaar geleden gebeurde hetzelfde. In de Leidsche Courant van 5 juni 1929 verscheen hierover de volgende passage:

Ook de dagen na de brand zijn nog heel veel personen komen kijken naar de afgebrande kerk. Veel mensen van buiten Hoogmade toonden hun medeleven en verdriet. 
De namiddag en de dorpsbijeenkomst
Na de val van de torenspits overlegden de autoriteiten over de vraag of de ontruiming moest worden verlengd. Dat bleek alleen het geval voor de bewoners van Kerkstraat 24 t/m 32. Zij mochten niet terug naar hun huis. Ze vonden allemaal snel onderdak bij familie of vrienden. De overige woningen werden omstreeks 18.00 uur vrijgegeven. Die bewoners konden weer naar huis.
Om 19.00 uur was de Kromme Does tot de nok toe gevuld voor de dorpsbijeenkomst. Vele inwoners moesten staan of op de grond zitten. Allemaal betrokken en bedroefd. De burgemeester nam als eerste het woord. Daarna opende pastoor Glas zijn toespraak met een gebed. De leidinggevende brandweervrouw gaf uitleg over de brand en het verloop daarvan. De laatste spreker was de bisschop van Rotterdam, monseigneur Johannes van den Hende. Hij sprak bemoedigende en troostende woorden. Vele inwoners bleven nog napraten met elkaar: betraand, vertwijfeling uitsprekend, herinneringen ophalend en hoopvol kijkend naar een onbekende toekomst. In deze verwarrende context paste de vraag waarom Onze Lieve Heer dit met zijn eigen gebedshuis liet gebeuren: “Was mijn huis maar in de fik gegaan. Dat had ik liever gehad” citeerde het Leidsch Dagblad van 7 december 2019 een geïnterviewde.
Een groot ervaren verlies
Door de brand verdween ‘het hart van het dorp’, zo was de typering van vele mensen in en om Hoogmade. Het stemde vele mensen triest en verdrietig. De brand raakte de inwoners van het dorp vol en hard in hun hart. Het gebeuren emotioneerde vele mensen enorm. Die emoties vinden hun basis in de vele herinneringen en belevenissen met elkaar met het geloof en de kerk. Bij doopplechtigheden, huwelijken, avond-wakes en begrafenissen, Kerst-ins, enz. had iedereen de parochiekerk bezocht. Iemand zei: “Je hele familiegeschiedenis is verbonden met de parochiegemeenschap en de kerk.” Al dan niet nu meer of minder kerkelijk actief. Door de brand werd dat gedeelde verleden bij velen plots opgehaald uit de archieven van het individuele en collectieve geheugen. Formeel kan men al enige tijd niet meer betrokken zijn bij de kerk, emotioneel gaat dat niet zomaar. Dat bleek na de brand van de dorpskerk heel helder.
Het grote verlies werd ook op Facebook gedeeld. Om 19.45 uur deed al snel een prachtig verwoord bericht de digitale ronde. Linda Chaudron-Hogenboom plaatste het volgende bericht: 
“De groene toren die je tegemoetkwam als je het dorp in reed, je klok bij het buitenspelen, de plaats waar je als kind als schaapje of herder in het kerstspel stond, het podium waar je als koor of muzikant je kwaliteiten ten gehore bracht, of waar je met je klas met je versierde stok naar toe ging voor Palmpasen, ... maar vooral ook de plek van huwelijken, dopen, nachtmissen en uitvaarten. Een plek waar mensen samen kwamen om met elkaar te vieren en te herdenken. Waar een pastoor verkleed als kerstman de boel op stelten kon zetten maar ook een plek waar van vele dierbaren afscheid is genomen. 
Toch is het mooi om te zien dat op zo’n dag als vandaag overal deuren opengaan, dat mensen elkaar opvangen en voor elkaars kinderen zorgen, en dat de plaatselijke Kromme Does direct zijn deuren openstelt voor kinderen en geëvacueerden. Dat we bij elkaar checken of iedereen in orde is en dat we elkaar troosten. De brand knettert nog hoorbaar na in de kerk, maar je weet ook zeker dat het vuur nooit uit het dorp zal verdwijnen. ❤️” 

Over het verlies van kerk en toren schreef en zong Mariska van Leeuwen, lid van het koor ‘Inspiratie’, het lied ‘Tranen’.  Op 10 november 2019 plaatste zij dat gevoelige lied met prachtige foto’s op YouTube. 

Haar mede-koorlid Jenny Vork maakte een toepasselijk gedicht. Een passage daaruit: “Haar binnenkant was mooi en toch eenvoudig; 14 staties aan de muur. Een beeldgehouwde preekstoel, geheel verzwolgen door het vuur.”

De eerste nacht na de brand
In de loop van de avond waren de hulpdiensten volop aan het afschalen. De brand was grotendeels onder controle. Er werd nageblust. De Kerkstraat was nog afgesloten. Het terrein rond de kerk werd bewaakt. Vele inwoners vielen die avond laat, moe en verdrietig in bed. Gewoontegetrouw keken ze midden in de nacht naar de klok: ’Hoe laat was het?’ De onwennige aanblik die nacht: geen tijd, maar een kapotte stompe toren in het duistere licht van de bewakingscamera’s. 
De geschiedenis herhaalt zich?
We zeggen weleens tegen elkaar: ‘de geschiedenis herhaalt zich.’ Dat is zeker het geval met de nu ervaren catastrofe. Immers, 90 jaar gelden werd de parochiegemeenschap van Hoogmade ook zwaar getroffen. Niet door brand zoals nu, maar door instorting toen. De oorzaak verschilde, het gevolg was hetzelfde: de parochiekerk, gewijd aan Onze Lieve Vrouw Geboorte, was vernield en enige jaren niet beschikbaar voor de rooms-katholieke eredienst. Ton Pieters schreef er in 1989 het volgende over:
“De Mariakerk van Hoogmade was het eerste “eigen” Godshuis van de plaatselijke katholieke parochie sinds de reformatie. Tot 1875 werden de godsdienstige plichten buiten Hoogmades grondgebied vervuld in Esselijkerwoude, in een kerkje dat van 1742 stamde en op den duur te klein was geworden voor de groeiende bevolking. “Tal van gelovigen moesten vaak achter in het bedehuis staan, ja, zelfs buiten het portaal in de open lucht de mis bijwonen”. Dat waren dan weer de armen, want die konden geen eigen plaats betalen. Hoe dan ook, er moest na bijna honderdvijftig jaar een nieuwe kerk komen.”  Dit kerkje stond aan de Oude Kerkweg in de Frederikspolder. In 1820 werd daar ook een begraafplaats aangelegd. 

De op 4 juni 1929 ingestorte kerk werd in 1876/1877 gebouwd naar een ontwerp van architect       E.J. Margry.  Op 10 oktober 1877 werd de kerk door de toenmalige bisschop van het bisdom Haarlem, monsigneur P.M. Snickers, geconsacreerd. Bij de bouw was het mis gegaan. Vanaf 1889 volgden in de loop der jaren allerlei reparaties: aan de toren, aan de bliksemafleider, aan het dak van kerk, aan de muren. Het mocht niet baten: ”Pastoor Smeele had het in 1891 al door: de kerk zakte tussen de palen door, schreef hij.” Het duurde even, maar de pastoor kreeg jaren later gelijk. 
Hoe toen verder?
Zijn opvolger, pastoor Borsboom, en de leden van het kerkbestuur gingen in de zomer van 1929 snel aan de slag. Voor het lezen van de mis op zondag werd eerst uitgeweken naar café Hillebrand.

En er werd vervolgens voortvarend gewerkt aan een betere tussenoplossing. Dat werd de bouw van een noodkerk in de pastorietuin. Al op zondag 8 september 1929, drie maanden na de instorting, kon het houten noodkerkje met 340 zitplaatsen door pastoor Borsboom worden ingewijd. Gijs Verbij en zijn mannen hadden flink doorgetimmerd.

Er werd een nieuwe kerk gebouwd. Het binnenwerk van de toren kon worden behouden. De toren kreeg een koperen spits. Op 4 augustus 1932 werd de (derde) kerk door de bisschop van Haarlem, monseigneur J.D.J. Aengenent, plechtig ingewijd. Hoogmade had weer een nieuwe kerk! 
Hoe nu verder: de toekomst?
Door de brand van de parochiekerk lag de vraag over de toekomt al snel op ieders lip. Wat gaat er gebeuren? Gaan we de kerk herbouwen? Kunnen we de torenspits herstellen? Kan de toekomstige generatie dat alles betalen? Vele vragen waarvan we het antwoord nog niet kennen. 

Die toekomstvragen waren al vóór de brand op 4 november 2019 binnen de parochiegemeenschap in Hoogmade aan de orde. Toeval of niet. De toekomstige situatie van de parochie werd op 7 oktober 2019 door betrokken parochianen en inwoners besproken in De Stal. Alle parochianen waren uitgenodigd om mee te denken over de toekomst van de kerk en de geloofsgemeenschap. Het bestuur van de parochiekern was erg blij met de geweldige opkomst op die maandagavond. De toekomstgerichte hoofdvraag luidde: “Hoe zien jullie de kerk in 2030?” Er kwamen die avond vele ideeën en suggesties over tafel. Maar het noodlot van een maand later had niemand kunnen voorzien. De toekomstvraag kreeg de vierde novemberdag een heel andere wending.

Al één dag na de brand bemoeide het Cuypersgenootschap zich met de toekomst van de kerk. In brieven d.d. 5 november 2019 aan de gemeente Kaag en Braassem, het bisdom en het kerkbestuur werd door dit genootschap gepleit voor behoud van wat er nog over was van de kerk. Het gemeentebestuur werd verzocht de verbrande kerk aan te wijzen als een gemeentelijk monument. In de afwijzende gemeentelijke reactie van 6 november 2019 werd onder meer aangegeven: “…… zijn wij van mening dat de timing van uw verzoek kort na een verwoestende brand als ongepast kan worden ervaren, temeer daar geen overleg met de eigenaar heeft plaatsgevonden.” 

Op zondag 10 november 2019 werd ‘s avonds een eucharistieviering gehouden in de aula van basisschool Ter Does. De aula zat bomvol. Het hele pastorale team was aanwezig. Er werd vertrouwen en hoop uitgesproken. Voor de ‘arme’ schilder werd gebeden. Na afloop werd met de aanwezigen gesproken over hun ervaringen, de toekomst, enz. Een week later kerkten de 
parochianen uit Hoogmade in het buurdorp Rijpwetering.
De parochianen van Hoogmade waren ook hartelijke welkom bij hun protestantse dorpsgenoten. In het historische kerkje aan De Does werden deze weken vieringen, avond-wakes en uitvaartdiensten gehouden. Een hoopvol stapje in het lange oecumenische proces naar een nieuwe verbintenis in onze gedeelde oorsprong, onze gezamenlijke moederkerk?

Op woensdagavond 20 november 2019 kwamen ongeveer 100 parochianen / inwoners weer bij elkaar in Drieluik. Er werd gesproken over mogelijkheden en wensen om samen Kerk te zijn in het dorp. Er werden vele afspraken gemaakt en taken verdeeld. Een ding werd klip en klaar uitgesproken: de parochianen wilden graag bij elkaar blijven, de saamhorigheid bewaren en om die reden de komende tijd op zondag in Hoogmade ter kerke gaan. Dat gebeurde op 8 december 2019. Die zondagmorgen woonden ruim 100 parochianen een Woord- en Communieviering bij in de CCH-accommodatie Drieluik. Ook in de weken die volgden waren er vieringen in Drieluik of De Schuur, onder meer met Kerstmis 2019. 
De grote betrokkenheid van de parochianen in Hoogmade werd ook passend zichtbaar gemaakt in de KRO-Kruispunt-documentaire “Hoogmade na de brand” die op zondag 8 december 2019 werd uitgezonden. Blijken van medeleven en steun kwamen in allerlei vormen ook vanuit het hele land. Van andere parochies, basisscholen en individuele personen met bemoedigende telefoontjes, meelevende teksten en goede wensen op kerstkaarten tot het beschikbaar stellen van een kerststal, kerstbeelden en kerstversiering. 

De gesprekken over de toekomst zullen de komende periode in verschillende gremia worden voortgezet. Herstelkansen, verzekeringspenningen, multifunctioneel gebruik, toekomstig draagvlak en financiële middelen zijn daarbij belangrijke vragen. In samenwerking met de katholieke kerk is Stichting De Groene Punt opgericht. Deze stichting zal, onder meer door crowdfunding acties, geld inzamelen “om herbouw van de toren in ieder geval een kans te geven.”  Op 28 maart 2020 zal een grote ‘kerkveiling’ worden gehouden. Ook de jaarlijkse Kerstfair, nu in gebouw Drieluik, stond in het teken van fondsenwerving. Het was een groot succes. De eindconclusie: Samen is veel mogelijk en hoop doet leven! 

Naam en structuur 

De parochianen in Hoogmade en Woubrugge vormen een onderdeel, een parochiekern, van de 
parochie H. Franciscus. De parochie H. Franciscus is opgericht op 1 april 2011. 
De parochiekernen van Leimuiden/Rijnsaterwoude (Sint Jan de Doperkerk), Roelofarendsveen (H. Petrus’ Bandenkerk en H. Mariakerk), Rijpwetering (O.L.V. Geboortekerk) en Oud Ade (H. Bavokerk) maken ook deel uit van de parochie H. Franciscus. 

Na het einde van het vicariaat De Goede Herder in Woubrugge gingen de katholieken van Woubrugge per 1 januari 2007 samen verder met hun geloofsgenoten in Hoogmade. Sindsdien is de naam van de kerk in Hoogmade: Onze Lieve Vrouw Geboorte – De Goede Herder. 

Voorzitter van het bestuur van de parochie H. Franciscus is pastoor J. (Jack) P.F. Glas. Naast het parochiebestuur zijn binnen de parochiekern Hoogmade/Woubrugge actief: een lokaal secretariaat, een pastoraatgroep, een beheerscommissie parochiekern, enkele koren en verschillende werkgroepen (lectoren, kosters, (klein) onderhoud). Om de caritas, christelijke liefde, een herkenbare plaats te bieden binnen de parochiegemeenschap is Parochiële Caritas Instelling (PCI) actief. 

Naast de parochie H. Franciscus bestaat voor de katholieken in Aarlanderveen (HH. Petrus- en Pauluskerk), Langeraar (H. Adrianuskerk), Nieuwkoop (O.L.V. Hemelvaartkerk), Nieuwveen (H. Nicolaaskerk), Noorden (St. Martinuskerk) en Zevenhoven (Johannes Geboortekerk) de parochie      H. Clara. 

De parochie H. Clara vormt samen met de parochie H. Franciscus van de HH. Clara & Franciscus federatie. Het pastoraal team van de Clara & Franciscus federatie bestaat uit: pastoor J. Glas, pastoraal werker M. Hoogenbosch, diaken A. van Aarle, pastor B. Bosma en pastoraal medewerker H. van de Reep.